۲۳ آذر ۱۳۹۶

روزه از نظر قرآن (قسمت دوم )

روزه از نظر قرآن (قسمت دوم )

“شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن هدى”

ماه رمضان نهمین ماه از ماههاى سال قمرى و عربى است، که بین ماه شعبان و
شوال واقع است، و در قرآن کریم از ماههاى دوازده گانه غیر از ماه رمضان
نام هیچ ماه دیگرى نیامده.

و کلمه نزول به معناى پائین آمدن و وارد شدن از نقطه بلند است، و فرق
میان انزال و تنزیل این است که انزال به معناى نازل کردن دفعى و یک پارچه
است، و تنزیل به معناى نازل کردن تدریجى است، و کلمه(قرآن)اسم کتابى است که
خداى تعالى آنرا بر پیامبر گرامیش محمد ص نازل کرده، و به این جهت آن را
قرآن نامیده که(قبلا از جنس خواندنیها نبود، و به منظور اینکه درخور فهم
بشر شود نازلش کرد و در نتیجه کتابى)خواندنى شد، چنانکه فرمود: “انا جعلناه
قرآنا عربیا لعلکم تعقلون” (۱۳) و این کلمه هم بر مجموع قرآن اطلاق مى شود
و هم بر اجزاى آن.

و این آیه شریفه دلالت دارد بر اینکه قرآن یک پارچه در ماه رمضان نازل
شده، از سوى دیگر ظاهر آیه شریفه: “و قرآنا فرقناه لتقراه على الناس على
مکث، و نزلناه تنزیلا” (۱۴) دلالت دارد بر اینکه قرآن کریم به تدریج و در
مجموع مدت دعوت رسولخدا ص یعنى در مدت تقریبا بیست و سه سال نازل شده،
تاریخ هم مؤید این معنا است، و از همین جهت بعضى گمان کرده اند که آیه مورد
بحث با این آیه منافات دارد.

و بعضى دیگر در پاسخ گفته اند: قرآن کریم دو بار نازل شده، یک بار در
ماه رمضان بطور یک پارچه به آسمان دنیا نازل شد و بار دیگر از آسمان دنیا
به تدریج بر زمین نازل شده، و این پاسخى است که مفسرین نامبرده آنرا از
روایات گرفته اند که بعضى از آنها را در بحث روایتى آینده نقل خواهیم
کرد.ان شاء الله ولى بعضى دیگر به این مفسرین اشکال کرده اند، که در آیه
مورد بحث که تعبیر به انزال – یعنى نازل شدن یک پارچه – فرموده دنبالش
فرموده: “هدى للناس و بینات من الهدى و الفرقان”به این منظور نازل شده که
باید هدایتگر مردم و فارق میان حق و باطل باشد، و دلائلى روشن از هدایت
ارائه دهد، و این معنا با نازل شدن به آسمان دنیا نمى سازد، چون بنا بر این
تفسیر قرآن کریم سالها در آسمان دنیا بود، در حالى که هدایتگر براى مردم
نبود.

بعضى دیگر از این ایراد پاسخ داده اند به اینکه هدایت بودن قرآن البته
به این معنا که مى تواند هادى مردم باشد و مردم را از ضلالت نجات دهد و
فارق میان حق و باطل باشد، معنائى است که منافات ندارد با اینکه چند سالى
در آسمان دنیا بدون هدایت فعلى و خلاصه راکد مانده باشد، تا وقتى زمان به
کار افتادنش رسید از آسمان به زمین نازل گردد، و نظائر آن بسیار است، مانند
قوانینى که از مجلس قانونگذارى گذشته تا هر وقت زمان بکار بردن فلان ماده
اش رسید آنرا به کار ببرند، و از قوه به فعلیت در آورند.

این بود پرسش و پاسخهائى که پیرامون آیه کرده اند، و لیکن حق مطلب این
است که حکم قوانین و دستورات با حکم خطاباتى که متوجه اشخاص مى شود فرق
دارد، در خطابات باید قبل از صدور خطاب مخاطبى باشد، هر چند به مدتى اندک
آنگاه به او خطاب کنند، و معنا ندارد خطاب از مقام تخاطب جلوتر باشد، و در
قرآن کریم از این خطابها بسیار است، مانند خطاب در آیه: “قد سمع الله قول
التى تجادلک فى زوجها و تشتکى الى الله و الله یسمع تحاورکما” (۱۵) .

و خطاب در آیه: “و اذا راوا تجاره او لهوا انفضوا الیها و ترکوک قائما”.
(۱۶) و آیه: “رجال صدقوا ما عاهدوا الله علیه، فمنهم من قضى نحبه و منهم
من ینتظر، و ما بدلوا تبدیلا”. (۱۷) که در این سه آیه و امثال آن خطابها
متوجه مخاطبینى است که قبل از خطاب وجود داشته اند.

علاوه بر اینکه در قرآن کریم ناسخ و منسوخ هست و معنا ندارد که ناسخ و منسوخ هر دو در یک زمان نازل شوند.

بعضى از مفسرین پاسخ داده اند که مراد از نزول قرآن در ماه رمضان نزول آن قسمتى از قرآن است که در رمضان نازل شده.

ولى این جواب هم درست نیست، براى اینکه مشهور در نزد مفسرین این است که
رسولخدا ص که مبعوث به قرآن بوده در روز بیست و هفتم از ماه رجب مبعوث شده،
و بین رجب تا رمضان بیش از یک ماه فاصله است، آن وقت چگونه ممکن است در
این مدت بعثت آن جناب از نزول قرآن خالى باشد.

از اینهم که بگذریم آیه هاى اول سوره”علق”شهادت مى دهد که این سوره
اولین سوره اى بوده که نازل شده، و در اولین روز بعثت نازل شده، و همچنین
سوره”مدثر”شهادت مى دهد که در روزهاى اول دعوت نازل شده، و به هر حال بسیار
بعید است که اولین آیه نازل، در ماه رمضان باشد علاوه بر اینکه جمله مورد
بحث که مى فرماید: “شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن” دلالت صریحى ندارد بر
اینکه مراد از قرآن اولین قسمت نازل آن باشد، پس حمل آیه بر اولین جزء نازل
آن حملى است بدون دلیل.

و نظیر این آیه در دلالت بر اینکه قرآن در یک زمان نازل شده آیه: “و
الکتاب المبین اناانزلناه فى لیله مبارکه انا کنا منذرین” (۱۸) و آیه: “انا
انزلناه فى لیله القدر” (۱۹) مى باشد چونکه از این آیات بر مى آید همه
قرآن در یک زمان نازل شده، و ظاهر آنها نمى سازد با اینکه منظور نزول اولین
قسمت نازل آن باشد، و یا منظور اولین روز انزال آن باشد، قرینه اى هم در
کلام نیست که بخاطر آن قرینه بتوانیم دست از ظاهر آن برداریم.

و آنچه از تدبر در آیات کتاب بر مى آید مطلبى دیگر غیر از همه این مطالب
است، چون در آیاتى که مى گوید قرآن در ماه رمضان و یا در شبى از شبهاى آن
نازل شد تعبیر به انزال آمده، که دلالت بر نازل کردن یکپارچه قرآن دارد، و
در هیچ یک از آنها تعبیر به تنزیل نیامده، مثلا یکجا فرموده: “شهر رمضان
الذى انزل فیه القرآن” (۲۰) جاى دیگر فرموده: “حم و الکتاب المبین انا
انزلناه فى لیله مبارکه” (۲۱) ، و در جاى دیگر فرموده: “انا انزلناه فى
لیله القدر” (۲۲) .

و این تعبیر و نازل شدن یکپارچه به دو اعتبار مى تواند باشد، یکى به
اعتبار اینکه مجموع و روى هم رفته قرآن و یا بعضى از آن یکپارچه و یک دفعه
نازل شده هر چند که تک تک آیاتش به تدریج نازل شده باشد، همچنانکه در مورد
باران با اینکه قطره قطره نازل مى شود، ولى به اعتبار اینکه مجموع بارانها و
قطرات مفید فائده بوده تعبیر مى کند به اینکه”کماء انزلناه من السماء”
(۲۳) و نیز بهمین اعتبار فرموده: “کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته”
(۲۴) .

دوم به اعتبار اینکه کتاب ماوراى آنچه ما با فهم عادى خود از آن مى
فهمیم، که معلوم است فهم عادى ما مستلزم آن است که آیاتش را جدا جدا تدبر
کنیم، و خود هم جدا جدا و به تدریج نازل شود، حقیقت دیگرى دارد که به لحاظ
آن حقیقت امرى واحد و غیر تدریجى است، و نزولش به انزال – یک دفعه – است،
نه تنزیل(نزول بتدریج).

و همین اعتبار دومى از آیات کریمه قرآن استفاده مى شود مانند آیه: “کتاب
احکمت آیاته ثم فصلت من لدن حکیم خبیر” (۲۵) چون کلمه”احکمت”از احکام است و
احکام در مقابل “تفصیل”است، و تفصیل عبارت است از اینکه کتاب را فصل فصل و
قطعه قطعه کنند، در نتیجه احکام به معناى آن است که به نحوى باشد که جزء
جزء نداشته و اجزایش از یکدیگر متمایز نباشد، چون همه اش به یک معنا بر مى
گردد، که آن معنا جزء و فصل ندارد و آیه شریفه صریح است در اینکه این تفصیل
که ما امروز در قرآن مشاهده مى کنیم تفصیلى است که بعدها به قرآن داده
شده، و گرنه در آغاز محکم و بدون جزء و فصل بوده.

از این آیه روشن تر، آیه”و لقد جئناهم بکتاب فصلناه على علم هدى و رحمه
لقوم یؤمنون.هل ینظرون الا تاویله یوم یاتى تاویله یقول الذین نسوه من قبل
قد جاءت رسل ربنا بالحق” (۲۶) .

و آیه”و ما کان هذا القرآن ان یفترى من دون الله، و لکن تصدیق الذى بین
یدیه و تفصیل الکتاب لا ریب فیه من رب العالمین”تا آنجا که مى فرماید: “بل
کذبوا بما لم یحیطوا بعلمه و لما یاتهم تاویله” (۲۷) چه از این آیات و
مخصوصا آیه شریفه سوره یونس به خوبى استفاده مى شود که مساله تفصیل و
جداسازى امرى است که بعدها بر کتاب خدا عارض شده است و قبلا به این صورت
نبوده.

پس کتاب به خودى خود چیزى است، و تفصیلى که عارض بر آن شده چیزى دیگر، و
کفارى که کتاب را تکذیب کردند تکذیبشان مربوط به تفصیل کتاب است، و ناشى
از این است که فراموش کردند این تفصیل به چه چیز برگشت مى کند و به زودى در
قیامت مى فهمند و جز فهمیدن چاره اى ندارند، آن وقت پشیمان مى شوند در
حالى که پشیمانى سودى برایشان نداشته، و راه گریزى هم ندارند، و این آیه
اشعارى هم به این معنا دارد که کتاب اصلى تاویل کتاب خواندنى یعنى قرآن
است.

از آیه مورد بحث روشن تر این آیه شریفه است: “حم و الکتاب المبین، انا
جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدینا لعلى حکیم” (۲۸)
چون این آیه ظهور در این معنا دارد که قرآن قبلا در کتاب مبینى بوده که
خواندنى و عربى نبوده، و بعدها خواندنى و عربى شده، و لباس الفاظ آنهم به
واژه عربیت پوشیده، تا مردم آن را بفهمند و گرنه همین کتاب قبلا در “ام
الکتاب”، که نزد خدا مقامى بلند داشته است، بوده مقامى که دست خرد بدان نمى
رسد، کتابى که حکیم است، یعنى مانند کتاب قرآن آیه آیه و سوره سوره نیست.

و آیات شریفه”فلا اقسم بمواقع النجوم، و انه لقسم لو تعلمون عظیم، انه
لقرآن کریم، فى کتاب مکنون، لا یمسه الا المطهرون، تنزیل من رب العالمین”
(۲۹) نیز در سیاق آیه سوره زخرف است، چون از ظاهر آن به خوبى بر مى آید،
قرآن کریم در کتاب مکنون و پنهان از دید بشر قرار داشته، در کتابى که جز
پاکان کسى با آن تماس ندارد، و از آن کتاب که نزد رب العالمین است نازل شده
است، و اما قبل از نازل شدن موقعیتى در کتاب مکنون داشته، مکنون از اغیار
همان که در آیه سوره زخرف ام الکتابش خوانده، و در سوره بروج لوح محفوظش
نامیده و فرموده: “بل هو قرآن مجید فى لوح محفوظ” (۳۰) بلکه این لوح از این
جهت محفوظ است که دگرگونگى در آن راه ندارد، و معلوم است قرآنى که باید به
تدریج نازل شود(چون به عالمى نازل مى شود که زمان و تدرج بر همه آن حاکم
است)هرگز از ناسخ و منسوخ و از تدریج خالى نیست و این تدرج خود نوعى تبدل
است، پس کتاب مبین که اصل قرآن است و خالى از تفصیل و تدرج است، امرى است
غیر این قرآن نازل شده، و قرآن به منزله لباسى است براى آن امر.

و همین معنا یعنى اینکه قرآن، نازل شده و بشرى شده کتاب مبین(که ما آن
را حقیقت کتاب مى نامیم)باشد، و به منزله لباسى باشد براى اندام صاحب لباس،
و مثال باشد براى حقیقت و نیز به منزله مثل باشد براى غرض صاحب کلام، خود
مصحح آن است که احیانا آن حقیقت را هم قرآن بنامیم همچنانکه در آیه شریفه:
“بل هو قرآن مجید فى لوح محفوظ” (۳۱) و آیاتى دیگر این تعبیر آمده، و همین
نکته باعث مى شود که آیه: “شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن” (۳۲) ، و
آیه”انا انزلناه فى لیله القدر” (۳۳) ، و آیه”انا انزلناه فى لیله مبارکه”
(۳۴) را که دلالت دارند بر اینکه قرآن یک دفعه نازل شده حمل کنیم بر نازل
شدن حقیقت قرآن، یعنى کتاب مبین، بر قلب رسولخدا ص در یک شب، همچنانکه همین
قرآن بعد از آنکه بشرى و خواندنى و مفصل شد، تدریجا در مدت بیست و سه سال
دعوت نبویه نازل شده است.

این نزول تدریجى از آیات زیر استفاده مى شود: “و لا تعجل بالقرآن من قبل
ان یقضى الیک وحیه” (۳۵) و آیات: “لا تحرک به لسانک لتعجل به، ان علینا
جمعه و قرآنه، فاذا قراناه فاتبع قرآنه ثم ان علینا بیانه” (۳۶) چون از این
آیات بر مى آید که رسولخدا ص مى دانسته چه آیه اى بر او نازل مى شود، و به
همین جهت قبل از آنکه وحى آیه اى تمام شود او از پیش، آیه را مى خوانده، و
خداى تعالى از این کار نهیش فرمود، که ان شاء الله توضیحش در جاى مناسب
خواهد آمد.

و سخن کوتاه آنکه: اگر کسى در آیات قرآنى تدبر و دقت کند هیچ چاره اى جز
این ندارد که اعتراف کند به اینکه آیات قرآنى دلالت دارد بر اینکه این
قرآنى که تدریجا بر رسول خدا ص نازل شده متکى بر حقیقتى است متعالى و بس
بلند که عقول عامه بشر قاصر از درک آن، و دست افکار ملوث به لوث هوسها و
قذارتهاى ماده شان از رسیدن به آن حقیقت کوتاه است، و اینکه نخست این حقیقت
بر رسولخدا ص نازل شده بود و به وى تعلیم داده بود که منظورش از کتاب(که
بعدا تدریجا نازل مى شود) چیست.و ما ان شاء الله در بحث پیرامون تاویل و
تنزیل در تفسیر آیه شریفه: “هو الذى انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات”
(۳۷) باز در این باره سخن خواهیم گفت.

این آن مطلبى است که گفتیم با دقت و تدبر از آیات کریمه قرآن به دست مى
آید بله محدثین که کارشان تنها نقل حدیث است و نیز علماى علم کلام و همچنین
علماى مادى این عصر از آنجا که منکر ماوراى ماده و محسوساتند ناگزیر شده
اند این آیات و نظائر آن را که دلالت دارند بر اینکه مثلا قرآن هدایت و
رحمت و نور و روح و مواقع نجوم و کتاب مبین است، و یا در لوح محفوظ و نازل
از ناحیه خدا است، و یا در صحف مطهره است، و یا تعبیرات دیگرى که از قرآن
شده، همه را حمل کنند بر اقسامى از استعاره و مجازگوئى، و با این عمل خود
قرآن را همپایه یک کتاب شعرى کرده اند، (که به قول معروف هر چه گزافى تر و
دروغ تر باشد شیرین تر و شیواتر است).

بعضى دیگر از اهل بحث و تحقیق در معناى اینکه چگونه ممکن است قرآن در
ماه رمضان نازل شده باشد؟ گفتارى دارد که خلاصه اش از نظر خواننده مى گذرد.

هیچ شکى نیست در اینکه بعثت رسولخدا ص قرین و توام با نزول اولین بخش آن
بوده، و در آن بخش به وى دستور داده که مردم را تبلیغ و انذار کن، از سوى
دیگر در این نیز هیچ شکى نیست که بعثت و نزول اولین بخش قرآن، در شب اتفاق
افتاده، براى اینکه آیه شریفه:

“انا انزلناه فى لیله مبارکه انا کنا منذرین” (۳۸) ، صریحا مى فرماید:
که قرآن در شب نازل شده، و باز شکى نیست که آن شب از شب هاى رمضان بوده،
براى اینکه در سوره بقره آیه ۱۸۵ مى فرماید: “شهر رمضان الذى انزل فیه
القرآن”.

پس تا اینجا هیچ شکى نیست تنها گفتگو در این است که منظور این آیات تمام قرآن است یا بعضى از آن؟

در پاسخ از این سؤال مى گوئیم: گو اینکه همه قرآن در یک شب نازل نشده،
اما همینکه سوره حمد که مشتمل بر بسیارى از معارف قرآن است در یک شب نازل
شده، مثل این است که همه قرآن در یک شب نازل شده باشد، و بهمین اعتبار مى
شود گفت: (ما قرآن را در فلان شب نازل کردیم).

پاسخ دیگرى که مى توان گفت اینکه: کلمه قرآن همانطور که بر همه آیات بین
دو جلد اطلاق مى شود، بر بعض از آن نیز اطلاق مى گردد، همانطور که بر سایر
کتب آسمانى از قبیل تورات و انجیل و زبور نیز اطلاق مى گردد، و این خود
اصطلاحى است از قرآن کریم.

آنگاه اضافه کرده: که اولین بخشى که نازل شده”اقرء باسم ربک الذى خلق…”
(۳۹) است که در شب بیست و پنجم رمضان نازل شد، در حالى که رسول خدا ص در
وسط بیابان بود، و به طرف خانه خدیجه مى آمد، همینکه این آیات به وى وحى شد
به خاطرش رسید از جبرئیل بپرسد: چگونه پروردگار خود را یاد کند، دوباره
جبرئیل خود را به وى نشان داد و تعلیمش داد که بگوید: “بسم الله الرحمن
الرحیم الحمد لله رب العالمین”تا آخر سوره حمد.

و سپس کیفیت نماز را به او یاد داد، و از نظرش غائب شد، رسول خدا ص به
خود آمد در حالى که اثرى از جبرئیل نیافت، تنها از آنچه دیده بود، تعبى و
کوفتگى در خود احساس کرد، تعبى که همواره بعد از دیدن جبرئیل به او دست مى
داد، و چون اولین بار بود که به چنین منظره اى بر مى خورد و نمى دانست که
از طرف خدا مبعوث به نبوت و هدایت خلق شده، لذا وقتى به خانه درآمد از شدت
خستگى آن شب را تا به صبح خوابید، صبح آن شب مجددا فرشته وحى نزد او برگشت و
این سوره را بر او نازل کرد: “یا ایها المدثر قم فانذر”. (۴۰) آنگاه مفسر
نامبرده مى گوید پس معناى نازل شدن قرآن همین نازل شدن سوره حمد است، که در
ماه رمضان و مصادف با شب قدر نازل شده.

و اما آنچه در کتب شیعه دیده مى شود که بعثت در روز بیست و هفتم رجب
بوده، روایاتى است که علاوه بر اینکه جز در بعضى از کتب شیعه که تاریخ
تالیفش جلوتر از قرن چهارم هجرت نیست، یافت نمى شود مخالف کتاب خدا نیز
هست، چون متوجه شدید که کتاب خدا نزول قرآن را در ماه رمضان دانسته.

سپس اضافه مى کند: که در این میان روایات دیگرى هست مؤید آن روایات که
مى گوید معناى نزول قرآن در ماه رمضان این است که قرآن قبل از بعثت رسولخدا
ص یک جا از لوح محفوظ به بیت المعمور نازل شد، و جبرئیل آن را در بیت
المعمور به ملائکه املاء کرد، تا آنکه بعد از بعثت به تدریج بر رسول خدا ص
نازل شد.

و این روایات اوهامى است خرافى که دست اجانب آنها را با روایات اسلام
آمیخته کرده و به چند جهت مردود است، ۱ – مخالف کتاب خدا هستند ۲ – لوح
محفوظ را جزء ماوراى طبیعت دانسته در حالى که لوح محفوظ عبارت است از عالم
طبیعت و بیت المعمور عبارت است از کره زمین، که با سکونت بشر معمور و آباد
گشت، این بود خلاصه گفتار آن مفسر.

من نمى دانم کدام یک از جملات این مفسر که سراسر آن فاسد است قابل اصلاح
است تا به وجهى از وجوه با حق و حقیقت منطبق شود، چون در چنین صورتى قضیه
شبیه مثل معروف مى شود که مى گویند وصله از خود جامه بیشتر است.

زیرا اولا این افسانه که وى از پیش خود در باره بعثت درست کرده و یا
اینکه گفته اولین بخش نازل شده چیست”اقرء باسم ربک”وقتى نازل شد که رسول
خدا ص در راه بود، و بعد از آن سوره حمد نازل شد، و آنگاه نماز را به آن
جناب تعلیم داده و آن حضرت داخل خانه شد و از خستگى به خواب رفت، و صبح آن
شب سوره مدثر نازل شده، امر به تبلیغش نمود همه اینها مطالبى است که نه آیه
محکمه دلالت بر آن دارد، و نه سنت قائمه، بلکه تنها و تنها قصه اى است
تخیلى که نه با کتاب موافق است و نه با حدیث، و بیان ناسازگاریش خواهد آمد.

و ثانیا وى گفته: که بطور مسلم بعثت و نزول قرآن و امر به تبلیغ هر سه
مقارن هم اتفاق افتاد، و در مقام تفسیر و توضیح این سخن گفته است: نبوت با
نزول قرآن آغاز شد و رسولخدا ص تنها در یک شب نبى و غیر رسول بود، و صبح
همان شب به مقام رسالت هم رسید، چون سوره”مدثر”او را امر به تبلیغ نمود،
ولى این مفسر هرگز نمى تواند بر طبق گفته هاى خود دلیلى از کتاب یا سنت
بیاورد، و عجب اینجا است که مساله را از مسلمات گرفته، در حالى که چنین
نیست اما از نظر سنت مسلم نیست براى اینکه کتب سنت چه آنها که علماى اهل
سنت تالیف کرده اند.

و چه آنها که علماى امامیه تالیف کرده اند، همه بعد از دو قرن و بیشتر
از عصر رسولخدا ص تدوین شده اند، هر چند که مفسر نامبرده این اشکال را
منحصرا به کتب شیعه وارد دانسته، ولى تمامى کتب عامه نیز اینطور بوده اند،
اگر در روایات شیعه دسیسه شده باشد.در روایات عامه نیز شده است و اما کتب
تاریخ علاوه بر اینکه متعرض این جزئیات نشده احتمال دسیسه در آنها بیشتر
است، و اگر بیشتر هم نباشد حداقل مانند کتب حدیث در معرض آن بوده است.

و اما کتاب خدا که براى هر اهل فنى روشن است که دلالت آیات آن بر مساله
بعثت قاصرتر از دلالت روایات است، بلکه مى توان گفت آیات قرآن بر خلاف آنچه
مفسر نامبرده در مساله بعثت گفته دلالت دارد، و رسما افسانه و بافته هاى
او را تکذیب مى کند، چون سوره علق بطوریکه اهل حدیث گفته اند و به شهادت
پنج آیه اول آن اولین سوره اى بوده که بر رسولخدا ص نازل شده، و احدى از
مفسرین نگفته و حتى احتمالش را هم نداده که تکه تکه نازل شده باشد، و حداقل
احتمال مى دهیم که یک باره نازل شده باشد، مشتمل بر این نکته است که
رسولخدا ص در انظار مردم نماز مى خوانده، و بعضى از مردم او را از این کار
نهى مى کردند، و در مجالس قریش از او بدگوئى مى کرده اند، و اگر قبل از
سوره علق قرآن بر آن جناب نازل نشده بود، پس رسول خدا ص چگونه نماز مى
خوانده، و در نمازش چه مى گفته؟

سوره علق هم از نماز به غیر از امر سجده که دستورى دیگر نداده، پس معلوم
مى شود آن جناب قبل از سوره علق نمازى داشته و کسانى بوده اند که آن جناب
را از نماز نهى مى کرده اند، و از نهى خود ست بردار نبوده اند، مگر اینکه
بگوئى منظور از این نمازگزار شخصى دیگر غیر از رسولخدا ص است، و این حرف
بطلانش روشن است، براى اینکه در آخر سوره به خود آن جناب خطاب نموده مى
فرماید: ” کلا لا تطعه”آن کسى را که به تو مى گوید نماز مخوان اطاعت مکن،
بلکه همچنان خدا را سجده کن، و به او نزدیک شو.

اینک آیاتى از همین سوره که دلالت بر بطلان قول مزبور دارد: “ارایت الذى
ینهى عبدا اذا صلى ارایت ان کان على الهدى.او امر بالتقوى.ارایت ان کذب و
تولى.ا لم یعلم بان الله یرى؟.کلا لئن لم ینته لنسفعا بالناصیه.ناصیه کاذبه
خاطئه.فلیدع نادیه.سندع الزبانیه.

کلا لا تطعه و اسجد و اقترب.” (۴۱) پس از این سوره استفاده مى شود که
رسولخدا ص قبل از نازل شدن اولین سوره از قرآن هم نماز مى خوانده، و خود بر
طریق هدایت بوده و احیانا دیگران را هم امر به تقوا مى کرده، و این همان
نبوت است، ولى رسالت نیست، و بهمین جهت این وضع آن جناب را انذار ننامیده،
پس آن جناب قبل از بعثت هم نبى بوده، و نماز مى خوانده، با اینکه هنوز قرآن
بر او نازل نشده بود، و سوره حمد که جزء نماز است نیامده، و مامور به
تبلیغ نشده بود.

و اما سوره حمد، مدتها بعد از بعثت نازل شد، و اگر نزولش بلا فاصله بعد
از سوره علق بود، و بقول این مفسر در قلب رسولخدا ص خطور کرده بود جا داشت
بفرماید: “قل بسم الله الرحمن الرحیم، الحمد لله رب العالمین…”و یا
بفرماید: “بسم الله الرحمن الرحیم قل الحمد لله رب العالمین…”.

(چون سوره علق به عبارتى آغاز شده که معناى”قل”را مى دهد اگر سوره حمد
هم بلا فاصله با آن سوره نازل شده بود باید کلمه”قل”و یا”اقرء”در اول آن
قرار مى داشت).

و نیز لازم بود که در این سوره گفتار در جمله”مالک یوم الدین”تمام شود
زیرا بقیه سوره از غرض بیگانه است از طرفى ختم شدن سوره در جمله”مالک یوم
الدین”از نظر بلاغت قرآن شریف مناسب تر و لایق تر بود.
بله در سوره حجر که به شهادت مضامین آیاتش از سوره هاى مکى است و بیانش
خواهد آمد فرموده: “و لقد آتیناک سبعا من المثانى و القرآن العظیم” (۴۲)

و مراد از کلمه”سبع مثانى” سوره حمد است که در آیه شریفه در مقابل قرآن
عظیم قرار گرفته و این منتها درجه تجلیل و تعظیم از سوره حمد است و لیکن با
همه این احوال سوره حمد قرآن نامیده نشده بلکه هفت آیه از آیات قرآن معرفى
شده به دلیل اینکه آیه: “کتابا متشابها مثانى” (۴۳) همه قرآن مثانى خوانده
شده و در آیه سوره حجر سوره حمد هفت عدد از آن مثانى خوانده شده.

و با این حال از آنجا که سوره حجر مشتمل بر نامى از سوره حمد است معلوم مى شود سوره حمد قبل از سوره حجر نازل شده.

و نیز از آنجائى که سوره حجر مشتمل بر آیه”فاصدع بما تؤمروا عرض عن
المشرکین انا کفیناک المستهزئین…” (۴۴) مى فهمیم که رسولخدا ص مدتى دست از
انذار کشیده بود و در این آیه مجددا مامور بدان شده که مى فرماید:
“فاصدع”پس از سوره حجر دو چیز استفاده شد یکى ترک انذار و دیگر نزول سوره
حمد قبل از آن و شما از کجا ثابت مى کنید که نزول حمد قبل از ترک انذار
بوده؟

و اما سوره مدثر و مطالبى را که مشتمل است چون آیه”قم فانذر”اگر گفته
شود همه آن یک باره نازل شده حال آیه: “قم فانذر”حال آیه: “فاصدع بما
تؤمر”در سوره حجر است و نیز حال جمله”و اعرض عن المشرکین”در سوره حجر حال
جمله”ذرنى و من خلقت وحیدا”در سوره مدثر است و هر دو مضمونى نزدیک به هم
دارند، از هر دو فهمیده مى شود اولا کسانى مزاحم دعوت رسول خدا ص بوده اند و
در ثانى رسول خدا ص مدتى انذار را تعطیل کرده بود.

و چنانچه سوره مدثر قطعه قطعه نازل شده باز از سیاق آن بر مى آید که
تنها صدر آن در آغاز رسالت نازل شده و بقیه بعد از تعطیل انذار آمده است.

و ثالثا اینکه مى گوید: (روایاتى که مى گوید قرآن قبل از بعثت و یکپارچه
در شب قدر از لوح محفوظ به بیت المعمور نازل شده و بعد از بعثت به تدریج
از بیت المعمور بر رسول خدا ص نازل مى شده روایاتى است جعلى و خرافى چون
مخالف کتاب است و مضمونى مستقیم ندارد، بلکه مراد از لوح محفوظ عالم طبیعت و
مراد از بیت المعمور کره زمین است)گفتارى است خطا و افتراء و به دلیل
اینکه اولا: ظاهر هیچ آیه اى از آیات قرآن مخالف با این روایات نیست و
بیانش از نظر خواننده گذشت.

و ثانیا: در روایات نامبرده نفرموده اند: قرآن قبل از بعثت، یک جا به
بیت المعمور نازل شد، و کلمه یک جا را مفسر نامبرده در اثر دقت نکردن در
روایات اضافه کرده و ثالثا: تفسیر لوح محفوظ به عالم طبیعت تفسیرى است
بسیار زشت و خنده آور، و ما نمى دانیم بنا به گفته وى به چه مناسبت عالم
طبیعت در کلام خدا لوح محفوظ خوانده شده؟، آیا از این جهت است که عالم
طبیعت از تغیر و دگرگونى محفوظ است؟که عالم طبیعت جاى همه دگرگونى ها است
چون عالم حرکات است و ذوات موجودات سیال و صفاتشان هر لحظه در تغییر است.

و یا از این جهت لوح محفوظ خوانده شده که تکوینا و یا تشریعا از فساد و
تباهى محفوظ است؟که این نیز خلاف واقع است، براى اینکه عالم طبیعت عالم کون
و فساد است.و یا بدین جهت بوده که از اطلاع اغیار محفوظ است یعنى غیر اهل
اطلاع کسى از اسرار آن آگاه نیست همچنانکه آیه شریفه: “انه لقرآن کریم فى
کتاب مکنون لا یمسه الا المطهرون” (۴۵) خبر مى دهد؟که این نیز صحیح نیست
براى اینکه ادراک هر صاحب ادراکى نسبت به عالم طبیعت یکسان است.

و بعد از همه این اشکالات اشکال مهمى که به وى وارد است این است که این
مفسر در توجیه نازل شدن قرآن در ماه رمضان هیچ وجه صحیحى که هم در جاى خود
صحیح باشد، و هم لفظ آیه آن را بپذیرد، نیاورده، چون خلاصه گفتارش این شد
که معناى جمله”انزل فیه القرآن”این است که”کانما انزل فیه القرآن”یعنى گویا
قرآن در ماه رمضان نازل شده و معناى آیه”انا انزلناه فى لیله””کانا
انزلناه فى لیله” است، یعنى گویا ما قرآن را در یک شب نازل کردیم، و حال
آنکه نه اهل لغت چنین معنائى از چنین عبارتى مى فهمد، و نه اهل عرف و آشناى
به سیاق کلام.

و اگر جایز باشد کسى بگوید نزول قرآن در شب قدر به خاطر نزول سوره حمد
است، که مشتمل بر رؤوس مطالب قرآن است، باید جایز باشد که دیگرى بگوید
معناى نزول قرآن نزول همه آن، یعنى اجمال معارف آن است بر قلب رسولخدا ص، و
هیچ مانعى هم ندارد که کسى این حرف را بزند و بیانش در سابق گذشت.

البته در گفتار مفسر نامبرده اشکالهاى دیگرى نیز هست، که چون بیرون از غرض ما بود متعرض آنها نشدیم.

“هدى للناس و بینات من الهدى و الفرقان”

کلمه ناس – که عبارت است از طبقه پائین افراد جامعه که سطح فکرشان
نازلترین سطح است، بیشتر در همین طبقه اطلاق مى شود چنانکه آیه: “و لکن
اکثر الناس لا یعلمون” (۴۶) و آیه: “و تلک الامثال نضربها للناس و ما
یعقلها الا العالمون” (۴۷) اطلاق گردیده، معلوم مى شود ناس معنائى اعم از
علما و غیر علما دارد.

و این اکثریت همانهایند که اساس زندگیشان بر تقلید است و خود نیروى
تشخیص و تمیز در امور معنوى به وسیله دلیل و برهان را ندارند، و نمى توانند
از راه دلیل میان حق و باطل را تشخیص دهند، مگر آنکه کسى دیگر ایشان را
هدایت نموده حق را بر ایشان روشن سازد، و قرآن کریم همان روشنگرى است که مى
تواند براى این طبقه حق را از باطل جدا کند، و بهترین هدایت است.

اما خواصى از مردم که در ناحیه علم و عمل تکامل یافته اند، و استعداد
اقتباس از انوار هدایت الهیه و اعتماد به فرقان میان حق و باطل را دارند،
قرآن کریم براى آنان بینات و شواهدى از هدایت است، و نیز براى آنان جنبه
فرقان را دارد، چون این طبقه را به سوى حق هدایت نموده، حق را برایشان مشخص
مى کند، و روشن مى کند که چگونه باید میان حق و باطل فرق گذاشت.

همچنانکه فرمود: ” یهدى به الله من اتبع رضوانه سبل السلام، و یخرجهم من الظلمات الى النور باذنه و یهدیهم الى صراط مستقیم”. (۴۸)
از اینجا علت اینکه چرا میان”هدى”و میان”بینات من الهدى”مقابله انداخت؟روشن
مى گردد، چون مقابله میان آن دو مقابله میان عام و خاص است، قرآن براى
بعضى افراد هدایت، و براى بعضى دیگر بیناتى از هدایت است.

“فمن شهد منکم الشهر فلیصمه”

کلمه”شهادت”به معناى حاضر بودن در جریان، و اطلاع یافتن از آن است،
(وقتى مى گوئیم من در وقوع فلان امر شاهد بودم، یعنى حاضر بودم، و در نتیجه
حضورم از جریان اطلاع یافتم)، و شاهد ماه رمضان بودن، به این معنا است که
انسان همچنان زنده و هوشیار بماند، تا ماه رمضان فرا رسد، و آدمى از فرا
رسیدنش آگاه شود، و این شهادت هم نسبت به تمامى ماه صادق است، و هم نسبت به
بعضى از آن، (مانند اینکه آدمى در اوائل ماه، مسافر باشد و در اواخر آن
حاضر شود).

و اما اینکه مراد از شهود شهر این باشد که انسان شاهد رؤیت هلال رمضان
باشد در حالى که مسافر هم نباشد، صحیح نیست چون دلیلى در لفظ آیه بر آن
نیست، بله از راه ملازمه آنهم در بعضى از اوقات و به کمک قرائن مى توان
چنین معنائى را بر آیه تحمیل کرد، و لیکن در آیه هیچ قرینه اى بر این معنا
وجود ندارد.

“و من کان منکم مریضا او على سفر فعده من ایام اخر”

وارد ساختن این جمله در آیه مورد بحث از قبیل تکرار به منظور تاکید و
غیره نیست، چون قبلا هم گفتیم دو آیه قبلى در مقام بیان حکم نبودند، و تنها
در مقام زمینه چینى بودند، و فقط آیه سوم حکم را بیان مى کند، پس آیه سوم
مشتمل بر جمله تکرارى نیست.

“یرید الله بکم الیسر، و لا یرید بکم العسر، و لتکملوا العده”

کانه این جمله مى خواهد مجموع مطالب آیه را تعلیل کند، هم استثنا شدن
مریض و مسافر و افطار کردن آن دو در ماه رمضان را، و هم روزه گرفتن در ایام
دیگر سال را، چیزى که هست اینکه جمله اول مطلب اول را تعلیل مى کند و مى
فرماید چون خدا سهولت را برایتان خواسته، و جمله آخر یعنى”و لتکملوا
العده”مطلب بعد را و مى فرماید اینکه گفتیم به همان عدد از روزهاى دیگر سال
را روزه بگیرید براى این بود که تکمیل سى روز امرى واجب است.

و حرف”لام”در جمله”و لتکملوا العده”الخ لام غایت است، و جمله عطف است بر
جمله: “یرید”الخ، چون آن جمله نیز مشتمل بر معناى غایت بود، و تقدیر کلام
این است که:

اگر ما شما را دستور دادیم که در سفر و مرض روزه را بخورید براى این بود
که بار تکلیف شما را سبک کنیم، و هم براى اینکه عدد سى روزه را تکمیل کرده
باشیم، و بعید نیست که ایراد جمله: “و لتکملوا العده”باعث شده که دیگر
مانند آیه قبلى حکم آن صورت را که روزه طاقت فرسا باشد بیان نکند چون هم
بیان آیه قبلى براى اینجا نیز کافى بود و هم کلمه(سختى بر شما
نخواسته)دلالت بر آن مى کرد.

“و لتکبروا الله على ما هدیکم و لعلکم تشکرون…”

ظاهر دو جمله مورد بحث بطوریکه لام غایت(البته غایت به معناى غرض که آن
نیز اصطلاح دیگرى است)اشعار دارد، این است که مى خواهند غایت و نتیجه اصل
روزه را بیان کنند، نه حکم استثناى مریض و مسافر را چون وقتى مى بینیم
جمله”شهر رمضان”را مقید کرد به جمله: “الذى انزل فیه القرآن.. .”، مى فهمیم
که میان وجوب روزه رمضان و نازل شدن قرآن در رمضان یک نحوه ارتباط و
پیوستگى وجود دارد.

در نتیجه برگشت معناى غایت به این مى شود که تلبس و اشتغال به روزه براى
اظهار کبریائى حق تعالى است به خاطر اینکه قرآن را بر ایشان نازل فرمود، و
ربوبیت خود و عبودیت بندگان را اعلام داشت، و نیز بدین منظور بود که در
مقابل اینکه به سوى حق هدایتشان فرموده و با کتاب خود برایشان حق را از
باطل جدا کرده شکرش را بجاى آرند.

و چون روزه وقتى متصف به این صفت مى شود، یعنى وقتى شکر نعمت هاى خدا مى
شود که مشتمل بر حقیقت معناى روزه باشد، یعنى از روى اخلاص انجام شود، و
روزه دار از آلودگیهاى طبیعت پاک باشد، و از بزرگترین مشتهیات نفس چشم
بپوشد، لذا دنبال آیه نفرمود:

“و لیتشکروا الله”، چون شکر تنها با روزه واقعى محقق مى شود، بلکه در
مقابل فرمود: “و لتکبروا الله على ما هدیکم”براى اینکه تکبیر و بزرگداشت
خدا با صورت روزه هم انجام مى شود، چه اینکه این صورت، حقیقت هم داشته باشد
و یا نداشته باشد، و بهمین جهت مساله شکر را با کلمه”لعل امید است” ، از
تکبیر جدا کرد، و فرمود، “و لتکبروا الله على ما هدیکم، و لعلکم
تشکرون”همانطور که در اول آیات، در باره روزه فرمود: “لعلکم تتقون”.

بحث روایتى

در حدیث قدسى(یعنى احادیثى که سلسله سندش منتهى به خود خداى تعالى مى
شود)آمده: که خداى تعالى فرمود: روزه فقط براى من است، و من خود جزاى آن را
مى دهم. (۴۹)

این روایت را شیعه و سنى البته با مختصر اختلافى نقل کرده اند و وجه
اینکه روزه براى خداى سبحان است این است که تنها عبادتى است که از امور
عدمى تشکیل مى شود، بخلاف عبادتهاى دیگر، از قبیل نماز، و حج و امثال آن،
که از امور وجودى ترکیب مى یابد، و یا حداقل امور وجودى هم در آنها دخالت
دارند، و معلوم است که فعل وجودى نمى تواند محض و خالص در اظهار عبودیت عبد
و ربوبیت رب سبحان باشد، چون خالى از نقایص مادى و آفت محدودیت و اثبات
انانیت نیست، و ممکن است در انجام آن قصد غیر خدا هم به میان آید، و سهمى
از آن را براى غیر خدا انجام دهد، چنانکه در موارد ریا و سمعه و سجده براى
غیر خدا این آفت ها مشاهده مى شود، بخلاف عملى که همه اش نفى است.

یعنى روزه که عبارت است از نخوردن، ننوشیدن، و فلان و بهمان نکردن، که
صاحبش خود را بالاتر از اسارت در برابر مادیات مى بیند، و با خویشتن دارى
خود را از لوث شهوات نفس پاک نگه مى دارد، و این امور عدمى چیزى نیست که
غیر خدا هم سهمى از آن داشته باشد، زیرا امرى است تنها میان بنده و
پروردگارش و طبعا کسى جز خدا از آن با خبر نمى شود.

و اینکه فرموده: و”انا اجزى به”اگر کلمه”اجزى”را به صیغه معلوم بخوانیم،
یعنى من جزاى آن را مى دهم آن وقت دلالت مى کند بر اینکه در دادن اجر به
بنده، کسى میان او و خدا فاصله و واسطه نمى شود، همانطور که بنده هم در
بندگى و عبادت خدا به وسیله روزه کسى را دخیل قرار نداد، و نگذاشت کسى از
روزه داریش با خبر شود، چنانکه در باره صدقه آمده است: صدقه را تنها خدا مى
گیرد، و بین صدقه دهنده و خدا کسى واسطه نیست، و در قرآن هم آمده: “و یاخذ
الصدقات” (۵۰) و اما اگر” اجزى”را به صیغه مجهول بخوانیم، معنایش این مى
شود: (خود من جزاى روزه قرار مى گیرم)آن وقت عبارت کنایه مى شود از نزدیکى
روزه دار به خداى تعالى.

و در کافى از امام صادق ع روایت آورده که رسول خدا ص در اوائل بعثت مدتى
پشت سر هم روزه مى گرفت، بطوریکه اشخاص مطلع مى گفتند دیگر ترک نمى کند و
سپس مدتى روزه را ترک مى کرد بطوریکه اشخاص مى گفتند دیگر روزه نمى گیرد،
بعد از مدتى این رسم را رها کرد، یک روز روزه مى گرفت، و یک روز افطار مى
کرد، که این همان روزه داوود پیغمبر است، بعد از مدتى این رسم را کنار
گذاشت، و در هر ماه ایام البیض آن ماه یعنى(سیزده و چهارده و پانزدهم)آن را
روزه مى گرفت، و سپس این را هم ترک کرد، و در هر ده روز دو پنجشنبه و بین
آن دو یک چهارشنبه روزه مى گرفت، و این رسم را تا آخر عمر ادامه داد. (۵۱)

و از عنبسه العابد روایت شده که گفت: رسولخدا ص در ایامى که از دنیا
رفت، در این رسم و برنامه بود که همه ساله شعبان و رمضان و سه روز از هر
ماه را روزه مى گرفت. (۵۲)

اخبار از طریق اهل بیت ع در این باب بسیار است، و این همان روزه سنتى
است که رسول خدا ص مى گرفت و گرنه روزه واجب تنها همان روزه رمضان است.

و در تفسیر عیاشى از امام صادق ع روایت کرده که در تفسیر آیه: “یا ایها
الذین آمنوا کتب علیکم الصیام”فرموده: این مخصوص مؤمنین است. (۵۳)

و از جمیل روایت آورده که گفت: از امام صادق ع از معناى آیه: “یا ایها
الذین آمنوا کتب علیکم الصیام”، و”یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم
القتال”پرسیدم، فرمود:

همه این خطاب ها شامل حال گمراهان و منافقین و خلاصه تمامى افرادى که به ظاهر شهادت به توحید و نبوت و معاد داده اند مى شود. (۵۴)

و در فقیه از حفص روایت کرده که گفت از امام صادق ع شنیدم مى فرمود:

روزه ماه رمضان قبل از امت اسلام بر هیچ امتى واجب نبود، عرضه داشتم: پس
اینکه خداى عزوجل مى فرماید: “یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما
کتب على الذین من قبلکم” چیست؟فرمود: بله ماه رمضان قبل از امت اسلام روزه
اش واجب بوده، اما نه بر امتها بلکه تنها بر انبیاى آنان، خداوند امت اسلام
را بر سایر امم برترى داده، چیزى را که بر رسول خود واجب کرده بود بر امتش
هم واجب فرمود. (۵۵)
این روایت به خاطر اینکه اسماعیل بن محمد در سند آن هست ضعیف است، و این
معنا در روایتى دیگر از عالم ع آمده که آنهم مرسل است، یعنى اصلا سندش ذکر
نشده، و به نظر مى رسد هر دو روایت یکى باشد، و به هر حال از اخبار آحاد
است، و ظاهر آیه هم مساعد با این نیست که مراد از جمله”کما کتب على الذین
من قبلکم”تنها خصوص انبیا باشد، و به فرضى که چنین چیزى منظور بوده، از
آنجائى که مقام مقام زمینه چینى و تشویق و ترغیب بوده، تصریح به اسم آن
انبیا از کنایه بهتر و مؤثرتر بود، و خدا دانا است.

و در کافى از کسى که از امام صادق ع سؤال نموده روایت کرده که گفت:
پرسیدم آیا کلمه”قرآن”و کلمه”فرقان”به یک معنا است؟و یا هر یک معنائى جداگانه دارد؟

فرمود: قرآن همه کتاب خدا است، و فرقان تنها آن آیاتى است که احکام واجب را در بر دارد. (۵۶)

و در کتاب جوامع از آن جناب ع روایت کرده که فرمود: فرقان عبارت است از
هر آیه محکمى که در قرآن است. و در تفسیر عیاشى و قمى از آن جناب ع روایت
آورده اند که فرمود: فرقان عبارت است از هر امر محکمى که در قرآن است، و
کتاب عبارت است از آن آیاتى که انبیاى قبل را تصدیق مى کند. (۵۷)

خود کلمه”فرقان”و کلمه”کتاب”هم با معنائى که در روایت براى آن دو شده
سازگار است، و در بعضى از اخبار آمده که کلمه”رمضان”یکى از اسماى خداى
تعالى است پس دیگر شایسته نیست کسى بگوید رمضان آمد و رمضان رفت، بلکه باید
گفت: ماه رمضان آمد و ماه رمضان رفت، (تا آخر حدیث)و این روایت خبر واحدى
است که در باب خودش غریب است، و این کلام از میان مفسرین از قتاده نیز نقل
شده.

ولى در اخبارى که راجع به اسامى خداى تعالى وارد شده نام”رمضان”دیده نمى
شود، علاوه بر اینکه کلمه”رمضان”بدون اینکه کلمه”ماه”قبل از آن آید و نیز
کلمه “رمضانان””دو رمضان”در روایات وارده از رسولخدا ص و ائمه اهل بیت ع
بسیار آمده، و این جدا بعید است که احتمال دهیم هر جا کلمه”رمضان” در
احادیث آمده”شهر رمضان”بوده، و راوى کلمه”شهر”را از آن انداخته باشد. (۵۸)

و در تفسیر عیاشى از صباح بن نباته روایت شده که گفت: من به امام صادق ع
عرضه داشتم: ابن ابى یعفور به من دستور داد چند مساله را از شما بپرسم
حضرت پرسید آن مسائل چیست؟عرضه داشتم: او از شما مى پرسد: وقتى ماه رمضان
آمد و من در منزل باشم آیا جایز است مسافرت کنم؟فرمود: خداى تعالى مى
فرماید: “فمن شهد منکم الشهر فلیصمه”، پس هر کس ماه رمضان را درک کند و در
میان خانواده اش باشد نمى تواند مسافرت کند، مگر براى حج و یا عمره، و یا
براى طلب مالى که مى ترسد اگر به دنبالش نرود تلف بشود. (۵۹)

و این نکته استفاده لطیفى است که امام از اطلاق آیه براى حکم کراهت سفر کرده است چون مسافرت در رمضان جایز است اما با کراهت.

و در کافى از على بن الحسین ع روایت آورده که فرمود: اما روزه در سفر و
در حال مرض، عامه در آن اختلاف کرده اند، بعضى گفته اند: مریض و مسافر مى
تواند روزه بگیرد، و بعضى دیگر گفته اند نباید بگیرد، طایفه سوم گفته اند
مختار است، اگر خواست بگیرد و اگر نخواست نگیرد، ولى ما مى گوئیم باید در
این دو حال حتما روزه را بشکند، و افطار کند، (منظور این است که روزه نباید
بگیرد، پس اگر در سفر و یا حال مرض روزه بگیرد روزه اش درست نیست باید آن
چند روز را دوباره قضا کند)براى اینکه خداى عزوجل مى فرماید، “فمن کان منکم
مریضا او على سفر فعده من ایام اخر”. (۶۰)

این روایت را عیاشى نیز نقل کرده است.

و در تفسیر عیاشى از امام باقر ع روایت آورده که در تفسیر جمله”فمن شهد
منکم الشهر فلیصمه” فرموده: چقدر این بیان براى کسى که تعقلش کند روشن
است!براى اینکه در عبارتى کوتاه این معنا را رسانده، که هر کس ماه رمضان را
درک کرد باید روزه اش را بگیرد، و هر کس در ماه رمضان مسافرت کرد باید
روزه اش را بخورد. (۶۱)

روایات وارده از ائمه اهل بیت ع در اینکه مریض و مسافر حتما باید روزه
اش را بخورد بسیار زیاد است، و این مذهب ائمه اهل بیت ع است، (بخلاف علماى
اهل سنت که روزه رمضان را براى مسافر و مریض اختیارى مى دانند)، و آیه
شریفه بطوریکه خواننده توجه فرمود بر مذهب ائمه اهل بیت ع دلالت دارد. (۶۲)

و نیز در تفسیر عیاشى از ابى بصیر روایت آمده که گفت: من از امام ع از
معناى جمله: “و على الذین یطیقونه فدیه طعام مسکین”پرسیدم فرمود: منظور
بیماران و سالخوردگانى است که توانائى روزه گرفتن ندارند. (۶۳)
و باز در همان تفسیر از امام باقر ع در تفسیر همان آیه نقل کرده، که فرمود:

منظور سالخورده و کسى است که عطش آزارش مى دهد. (۶۴)

و نیز در همان تفسیر از امام صادق ع روایت آورده که فرمود منظور زنى است
که از جان فرزندش بترسد و سالخوردگانى که روزه برایشان طاقت فرسا باشد.
(۶۵)

روایات در تفسیر آیه، از ائمه ع بسیار است، و در روایت ابى بصیر مراد از
مریض آن بیمارانى اند که قبل از ایام ماه رمضان بیمار باشند و نتوانند
قضاى روزه رمضان را در سایر ایام سال بجا آورند، چون واضح است که
کلمه(مریض)در جمله: “فمن کان منکم مریضا”شامل مریض نامبرده نمى شود، و
کلمه(عطاش)که در روایت آمده به معناى بیمارى عطش است. (۶۶) (که ظاهرا همان
مرض قند باشد).

باز در همان تفسیر از سعید از امام صادق ع روایت آمده که فرمود: در عید
فطرهم تکبیر هست، عرضه داشتم تکبیر که غیر از روز قربان نیست، فرمود: چرا
در عید فطر هم هست، لیکن مستحب است که در مغرب و عشاء و فجر و ظهر و عصر و
دو رکعت نماز عید گفته شود. (۶۷)

و در کافى از سعید نقاش روایت کرده که گفت امام صادق ع فرمود: براى من
در شب عید فطر تکبیر هست، اما واجب نیست بلکه مستحب است، مى گوید، پرسیدم
این تکبیر در چه وقت مستحب است؟ فرمود در شب عید در مغرب و عشا و در نماز
صبح و نماز عید آنگاه قطع مى شود، مى گوید عرضه داشتم: چگونه تکبیر
بگویم؟فرمود: مى گوئى”الله اکبر، الله اکبر، لا اله الا الله، و الله اکبر،
الله اکبر و لله الحمد، الله اکبر على ما هدانا”

و منظور از کلام خدا که مى فرماید: “و لتکملوا العده”همین است، چون
معنایش این است که نماز را کامل کنید.و خدا را در برابر اینکه هدایتتان
کرده تکبیر کنید، و تکبیر همین است که بگوئید:

“الله اکبر، لا اله الا الله، و الله اکبر، و لله الحمد”راوى مى گوید در روایت دیگرى آمده که تکبیر آخر را چهار بار باید گفت. (۶۸)

اختلاف این دو روایت که یکى تکبیر را در ظهر و عصر نیز مستحب مى داند و
دیگرى نمى داند ممکن است حمل شود بر مراتب استحباب، یعنى دومى مستحب باشد، و
اولى مستحب تر، و اینکه فرمود: منظور از(و لتکملوا العده)اکمال نماز است
شاید منظور این باشد که با خواندن نماز عید، عدد روزه را تکمیل کنید و باز
خود تکبیرات را بگوئید، که خدا شما را هدایت کرد، و این با معنائى که ما از
ظاهر جمله، “و لتکبروا الله على ما هدیکم…”فهمیدیم منافات ندارد.

براى اینکه کلام امام استفاده حکم استحبابى از مورد وجوب است، نظیر آنکه
در سابق در جمله: “فمن شهد منکم الشهر فلیصمه” گذشت، که گفتم از آن، کراهت
مسافرت در ماه رمضان براى کسى که اول ماه را درک کند استفاده کرده اند، و
اختلاف آخر تکبیرات در دو جاى روایت اخیر مؤید این احتمال است که بعضى داده
و گفته اند در جمله:

“و لتکبروا الله على ما هدیکم”تکبیر به دلیل اینکه با حرف(على)متعدى شده متضمن معناى حمد است.

و در تفسیر عیاشى از ابن ابى عمیر از امام صادق ع روایت کرده که گفت: به
آن حضرت عرضه داشتم: فدایت شوم احادیثى که در بین ما بر سر زبانها جریان
دارد مبنى بر اینکه رسول خدا ص بیست و نه روز روزه مى گرفت، بیشتر است از
احادیثى که مى گوید، سى روز روزه مى گرفت؟آیا احادیث اول درست است؟فرمود یک
کلمه از آنها سخن خدا نیست، و رسول خدا ص غیر از سى روز روزه نگرفته، و
علتش هم این است که قرآن مى فرماید: “و لتکملوا العده”و آیا رسولخدا ص آن
را ناقص مى کرد؟ (۶۹)

اینکه امام فرمود: (آیا رسولخدا ص آنرا ناقص مى کرد) استفهامى است
انکارى، و روایت دلالت دارد بر بیانى که ما کردیم، و گفتیم ظاهر تکمیل،
تکمیل ماه رمضان است.

و در محاسن برقى از بعضى راویان شیعه نقل کرده که او بدون ذکر سند گفته
منظور از تکبیر در جمله: “و لتکبروا الله على ما هدیکم”تعظیم، و منظور از
هدایت، ولایت است. (۷۰)

اینکه هدایت به معناى ولایت باشد از باب تطبیق کلى بر مصداق است و ممکن
است از قبیل همان قسم بیاناتى باشد که نامش را تاویل گذاشته اند، چنانکه در
بعضى از روایات آمده و در معناى دو کلمه”یسر و عسر”فرموده اند: یسر ولایت و
عسر مخالفت با خدا و دوستى با دشمنان خداست.

و در کافى از حفص بن غیاث از امام صادق ع نقل کرده که گفت: از آن جناب
از کلام خداى عزوجل پرسیدم، که مى فرماید: “شهر رمضان الذى انزل فیه
القرآن”، چطور مى فرماید قرآن در ماه رمضان نازل شد، با اینکه در دو دهه
بین اول و آخرش نازل شده؟ (۷۱)

امام ع فرمود: قرآن در ماه رمضان یک باره به بیت المعمور نازل شد و سپس
در طول بیست سال به تدریج به زمین نازل گردید، آنگاه فرمود: رسولخدا ص
فرموده صحف ابراهیم در اولین شب از ماه رمضان نازل شد، و تورات در روز ششم
رمضان، و زبور در هیجدهم رمضان و قرآن در بیست و سوم از ماه رمضان نازل
شده.

این روایت را که کافى از امام صادق و آن جناب از رسولخدا ص نقل کرده
الدر المنثور به چند طریق آن را از واثله بن اسقع از رسولخدا ص نقل کرده
است (۷۲) .

و نیز در کافى و فقیه از یعقوب روایت کرده که گفت: مردى را شنیدم که از
امام صادق ع از شب قدر مى پرسید، که آیا گذشته و یا همه ساله هست؟فرمود:
اگر شب قدر از بین برود، و برداشته شود، قرآن هم برداشته مى شود. (۷۳)

و در الدر المنثور از ابن عباس روایت کرده که در باره ماه رمضان و لیله
مبارکه و لیله قدر گفت: لیله قدر همان لیله مبارکه است که در ماه رمضان
واقع است، که در آن ماه قرآن کریم از ذکر به بیت المعمور نازل شد، و بیت
المعمور همان موقع ستارگان در آسمان دنیا است، که قرآن در آنجا قرار گرفت، و
سپس به تدریج به رسولخدا ص نازل شد، قسمتى در امر و قسمتى در نهى و آیاتى
در باره جنگها نازل مى شد. (۷۴)

این معنا از غیر ابن عباس مانند سعید بن جبیر نیز روایت شده، و از گفتار
ابن عباس چنین بر مى آید که این نظریه خود را از آیات قرآنى استفاده کرده،
مانند آیه: “و الذکر الحکیم” (۷۵) و آیات: “و کتاب مسطور فى رق منشور و
البیت المعمور و السقف المرفوع” (۷۶) و آیات”فلا اقسم بمواقع النجوم، و انه
لقسم لو تعلمون عظیم، انه لقرآن کریم، فى کتاب مکنون لا یمسه الا المطهرون
» (۷۷) و آیه: «و زینا السماء الدنیا بمصابیح و حفظا» (۷۸) که ارتباط
گفتار ابن عباس با همه این آیات روشن است، تنها نقطه ابهامى که در کلام وى
هست و معلوم نیست که از کجاى قرآن استفاده کرده، این است که گفته: محل
ستارگان، آسمان اول، و موطن قرآن است، و دلالت آیات سوره واقعه بر این معنا
روشن نیست.

بله در روایات ائمه اهل بیت علیهم السلام آمده که بیت المعمور در آسمان است که ان شاء الله بحث ما پیرامون آن خواهد آمد.

مطلب دیگرى که تذکرش لازم است، این است که احادث هم مانند قرآن کریم
محکم و متشابه دارد، و اشاره و رمز در میان احادیث بسیار شایع است، و
مخصوصا در مثل اینگونه حقایق (که فهم بشر از درکش عاجز است) مانند لوح، و
قلم، و حجب، و آسمان و بیت معمور، و بحر مسجور، لا جرم بر یک فرد دانشمند
لازم است که براى بدست آوردن معناى واقعى کلام سعى کند قرائن کلام را بدست
آورد.


پى نوشت ها:



۱۳- ما آن را(قرآن را)کتابى خواندنى و عربى کردیم باشد که شما درکش کنید.”سوره زخرف آیه ۳″


۱۴- و قرآنى که آن را قسمت قسمت کردیم تا کم کم بر مردمش، بخوانى و به تدریج نازلش کردیم.” سوره اسراء آیه ۱۰۶″


۱۵- خدا سخن آن کس که در باره همسرش با تو مجادله مى کرد و به خدا شکوه مى
کرد شنید، و خدا همه گفتگوى شما را مى شنود.”سوره مجادله آیه ۱″


۱۶- و چون تجارت یا لهوى مى بینند تو را در وسط سخن در حالى که ایستاده اى رها مى کنند.”سوره جمعه آیه ۱۱″


۱۷- مردانى که عهد خود را که با خدا بسته اند وفا مى کنند، بعضى از ایشان
عمرشان سرآمده، و بعضى دیگر منتظر سرآمدن عمرند، و کمترین گوشه اى از عهد
خود را دگرگون نمى سازند.”سوره احزاب آیه ۲۳″


۱۸- سوگند به کتاب روشنگر که ما آن را در شبى با برکت نازل کردیم، که ما همواره کار بیم رسانى را داشته ایم.”سوره دخان آیه ۳″


۱۹-ما آن را در شب قدر نازل کردیم.”سوره قدر آیه ۱″


۲۰- سوره بقره آیه ۱۸۵


۲۱- سوره دخان آیه ۳


۲۲- سوره قدر آیه ۱


۲۳- مثل آبى که ما آن را از بالا نازل کرده ایم.”سوره یونس آیه ۲۴″


۲۴- کتابى که ما نازلش کردیم بر تو کتابى پر برکت تا در آیاتش تدبر کنند.”سوره ص آیه ۲۹″


۲۵- کتابى است که قبلا نزد حکیم خبیر، فشرده بود، و سپس آیاتش از هم جدا شد.”سوره هود آیه ۱″


۲۶- محققا براى آنها کتابى آورده ایم که از روى علم تفصیل دادیم کتابى که
هدایت و رحمت است براى قومى که ایمان آورند آیا جز تاویل آن را منتظرند
روزى که تاویلش بیاید آنها که از پیش آن را فراموش کرده اند اقرار مى کنند
که رسولان پروردگار ما به حق آمده و حق گفتند.”سوره اعراف آیه ۵۲ – ۵۳″


۲۷- این کتابى نیست که بتوان به خدا افتراء زد، لیکن مصدق کتب آسمانى عصر
خودش و تفصیل همان کتابها است کتابى است بدون شک از ناحیه رب العالمین(تا
آنجا که مى فرماید): بلکه اینان چیزى را تکذیب مى کنند که احاطه علمى بدان
ندارند، و هنوز تاویلش نیامده.”سوره یونس آیه ۳۹ – ۳۷″


۲۸- حم سوگند به کتاب روشنگر که ما آن را کتابى خواندنى و عربى کردیم، تا
شاید شما تعقل کنید، و گرنه آن کتاب در کتابى اصلى بود، که نزد ما مقامى
بلند و فرزانه دارد.”سوره زخرف آیه ۱ – ۴″


۲۹- سوگند به جایگاههاى ستارگان نخورم، و آن اگر بدانید سوگندى بزرگ است
محققا قرآنى است ارجمند در نامه اى نهفته، جز پاک شدگان به آن دسترسى
نیابند نازل کردنى از پروردگار جهانیان است. “سوره واقعه آیه ۸۰″


۳۰- آن قرآنى مجید است که در لوح محفوظ قرار دارد.”سوره بروج آیه ۲۲″


۳۱- بلکه آن قرآنى است ارجمند در لوحى محفوظ.”سوره بروج آیه ۲۲″


۳۲- ماه رمضان که در آن قرآن را نازل کردیم.”سوره بقره آیه ۱۸۵″


۳۳- ما نازل کردیم قرآن را در شب قدر.”سوره قدر آیه ۱″


۳۴- ما نازل کردیم قرآن را در شبى مبارک.”سوره دخان آیه ۲″


۳۵- در قرآن قبل از تمام شدن وحیش عجله مکن.”سوره طه آیه ۱۱۴″


۳۶- زبان خود را بدان حرکت مده، که به آن عجله کرده باشى، چونکه جمع آن و
نیز خواندش به عهده ما است، پس همینکه آنرا خواندیم خواندنش را پیروى کن، و
سپس به عهده ما است که آنرا بیان کنیم.” سوره قیامت آیات ۱۵ – ۱۹″


۳۷- سوره آل عمران آیه ۷


۳۸- ما نازل کردیم قرآن را در شبى مبارک و ما هستیم بیم دهندگان.”سوره دخان آیه ۲″


۳۹- سوره علق آیه ۱


۴۰- اى جامه بخود پیچیده برخیز و بترسان.”سوره مدثر آیه ۲ – ۱″


۴۱- آیا دیدى آن کسى را که بنده اى را از اینکه نماز بخواند نهى مى کرد، تو
اى نهى کننده هیچ مى دانى که اگر آن بنده بر راه راست باشد، و یا به
پرهیزکارى دستور دهد، دیگر جا ندارد که تو او را از نمازش نهى کنى، اى
پیامبر تو بگو آیا مى دانى آن نهى کننده را که اگر تو را تکذیب کند، و از
تو روى بگرداند چه کیفرى خواهد داشت؟راستى آیا او نمى داند که خدا رفتار او
را مى بیند، و از قصد او اطلاع دارد؟بداند که جریان به این سادگى ها نیست
اگر از آزار پیامبر دست برندارد موى پیشانى او را که موى پیشانى مردى
دروغگو و خطاکار است خواهیم گرفت، پس باید اهل مجلس و قبیله و عشیره خود را
بخواند، تا او را یارى دهند ما هم به زودى زبانه دوزخ را علیه او خواهیم
خواند، تا او را فراگیرد.نه چنان است فرمان او مبر و نماز را ترک مکن
همچنان سجده کن و نزدیک شو.”سوره علق آیه ۱۹″


۴۲- و همانا تو را هفت آیه و این قرآن بزرگ را دادیم.”سوره حجر آیه ۸۷″


۴۳- سوره زمر آیه ۲۳


۴۴- آنچه را دستور داده اى آشکار کن و از مشرکان روى گردان.”سوره حجر آیه ۹۵″


۴۵- سوره واقعه آیه ۷۹٫


۴۶- ولى بیشتر مردم نمى دانند.”سوره روم آیه ۳۰″


۴۷- و این مثلها را براى مردم مى زنیم و لیکن به جز دانایان آن را نمى فهمند.”سوره عنکبوت آیه ۴۳″


۴۸- خداوند به وسیله قرآن کسانى را که پیرو خوشنودى اویند به سوى راههاى
سلامت هدایت نموده از ظلمت ها به سوى نور بیرون مى کند با اذن خودش و به
سوى صراط مستقیمشان راه مى نمایاند.” سوره مائده آیه ۱۶″


۴۹- بحار الانوار ج ۹۶ ص ۲۴۵ حدیث ۱۴


۵۰- و خداوند مى گیرد صدقات را.”سوره توبه آیه ۱۰۵″


۵۱ و۵۲- فروع کافى ج ۴ باب صوم رسول الله ص ص ۸۹ و ۹۱


۵۳ و ۵۴- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۷۸


۵۵- فقیه ج ۲ ص ۶۱ حدیث ۱۴


۵۶- اصول کافى ج ۲ ص ۶۳۰ ح ۱۱


۵۷- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۹ و تفسیر قمى ج ۱ ص ۹۶


۵۸- وسائل ج ۷ ص ۲۳۲


۵۹- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۸۰


۶۰- فروع کافى ج ۴ ص ۸۶


۶۱- عیاشى ج ۱ ص ۸۱


۶۲- وسائل ج ۷ ص ۱۵۴ و ص ۱۲۳


۶۳- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۷۸ – ۷۹


۶۴ و ۶۵- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۷۸ – ۷۹


۶۶ و ۶۷- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۸۲


۶۸-فروع کافى ج ۴ ص ۱۶۶


۶۹- تفسیر عیاشى ج ۱ ص ۸۲


۷۰- محاسن ص ۱۰۷ باب ولایت


۷۱- اصول کافى ج ۲ ص ۶۲۸


۷۲- الدر المنثور ج ۱ ص ۱۸۹


۷۳- فروع کافى ج ۴ ص ۱۵۸ حدیث ۷ و فقیه ج ۲ ص ۱۰۱


۷۴- الدر المنثور ج ۱ ص ۱۸۹


۷۵- سوره آل عمران آیه ۵۸


۷۶- سوگند به کتاب سطربندى شده در اوراقى انتشارپذیر، و سوگند به بیت معمور و سقف بلند گشته.”سوره طور آیه ۵″


۷۷- سوگند به محل ستارگان که این سوگند اگر بدانید سوگندى است عظیم، که
قرآن کریم در کتاب پنهان بوده، کتابى که جز پاکان با آن تماس ندارند. «سوره
واقعه آیه ۷۹»


۷۸- ما آسمان دنیا را به چراغهائى زینت دادیم. «سوره فصلت آیه ۱۲».


ترجمه المیزان جلد دوم صفحه ۳


استاد علامه طباطبایى رضوان الله تعالى

منبع

درباره نویسنده

مُصْطَفی اسدی (1415 ه.ق) هستم ، دانشجوی مهندسی برق . موضوعات مذهبی ، اعتقادی ، فکری ، ادبی بویژه شعر ، فیزیکی ، تکنولوژی ، سایبری ، رسانه‌ای و فرهنگی را دنبال می کنم. به نوشتن ، خواندن ، تحقیق ، یاد گرفتن ، یاد دادن ، برنامه نویسی و طراحی علاقه دارم . برای تفریح می نویسم ، مطالعه میکنم ، تحقیق میکنم ، یاد میگیرم و تلاش می کنم یاد بدم ، چند خط کد می نویسم و اگر مجالش باشه طراحی میکنم.

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *